komerski o słowach

Jeśli chcemy po angielsku powiedzieć “podejdź do tego ze szczyptą rezerwy” tudzież “podziel to przez dziesięć” albo i “nie wierz w to do końca” używamy wyrażenia take it with a grain/pitch of salt. Starszą wersją wyrażenia jest take it with a grain of salt. Znajdujemy je po raz pierwszy w roku 1647 w dziele Johna Trappa Commentary on Revelation of John (“Komentarz do Objawienia św. Jana“) John Trapp jest nota bene autorem jednego z moich ulubionych powiedzeń – uważaj, co czytasz, gdyż tak jak woda smakuje glebą, przez którą przepływa, tak dusza nosi znamię swych lektur – ale koniec z prywatą.

Wyrażenie, o którym traktuje ten wpis trafiło do języka angielskiego prosto z tekstu liczącego około 2000 lat, napisanego mniej więcej w roku 77 n.e. W swojej Historii Naturalnej Pliniusz Starszy pisał (XXIII, 8, 149):

In sancutariis Mithridatis, maximi regis, devicit Cn. Pompeius invenit in peculiari commentario ipsius manu conpositionem antidoti e II nucibus siccis, item ficis totidem et rutae foliis XX simul tritis, addito salis grano: ei, qui hoc ieiunus sumat, nullum venenum nociturum illo die

(Po pokonaniu wielkiego władcy Mitrydates, Gnejusz Pompejusz odnalazł w jego prywatnej komnacie przepis na antidotum spisany własnoręcznie przez obalonego; brzmiał on co następuje: weź dwa suszone orzechy, dwie figi i dwadzieścia listków ruty, zetrzyj je razem dodając ziarenko soli; jeśli powstałą miksturę zażyje osoba poszcząca otrzyma na dany dzień ochronę przed wszelkimi truciznami. )

Autor powyższego przepisu to niejaki Mitrydates VI Eupator (132 p.n.e. – 63 p.n.e.) , król Pontu, jeden z największych twardzieli swojej epoki o czym świadczy m.in to, że posiadł 25 (słownie – dwadzieścia pięć) języków. Władca, który – wkraczając do Anatolii – zadarł z Rzymem i po czterech wojnach musiał wreszcie (po interwencji wymienianego już Pompejusza) zwiewać do Armenii, do własnego zięcia Tigranesa. Niemniej dyshonor ten nie stanął na przeszkodzie w uzyskaniu językowej nieśmiertelności, w związku z pozostawioną receptą na odtrutkę Anglosasi posiadają – poza antidote (antidotum) - jeszcze inne słowo – mithridate - oznaczające substancję niwelującą działanie trucizn.

Bardziej wnikliwi czytelnicy dostrzegli zapewne coś dziwnego z łacińskim cytatem – jesteśmy przyzwyczajeni używać formułki cum grano salis. Tak mówią książki, (multi)media i autorytety. Nic bardziej mylnego. Pliniusz pisał “addito salis grano” a “cum grano salis” (co znaczy tyle samo – czyli z ziarenkiem soli pochodzi z czasów Średniowiecza).

Najciekawsze jednak wydaje się to, jak wielkie znaczenie dawniej przydawano prawdzie. Zauważmy, że historia tego wyrażenia wskazuje na niemal utożsamianie prawdy z życiem. Antidotum, odtrutka na truciznę, okazało się równoważne lekarstwu na kłamstwo, nieprawdę, fałsz. I nie – nie będzie tu politycznego komentarza…