Rezerwa Pliniusza

Jeśli chcemy po angielsku powiedzieć “podejdź do tego ze szczyptą rezerwy” tudzież “podziel to przez dziesięć” albo i “nie wierz w to do końca” używamy wyrażenia take it with a grain/pitch of salt. Starszą wersją wyrażenia jest take it with a grain of salt. Znajdujemy je po raz pierwszy w roku 1647 w dziele Johna Trappa Commentary on Revelation of John (“Komentarz do Objawienia św. Jana“) John Trapp jest nota bene autorem jednego z moich ulubionych powiedzeń – uważaj, co czytasz, gdyż tak jak woda smakuje glebą, przez którą przepływa, tak dusza nosi znamię swych lektur – ale koniec z prywatą.

Wyrażenie, o którym traktuje ten wpis trafiło do języka angielskiego prosto z tekstu liczącego około 2000 lat, napisanego mniej więcej w roku 77 n.e. W swojej Historii Naturalnej Pliniusz Starszy pisał (XXIII, 8, 149):

In sancutariis Mithridatis, maximi regis, devicit Cn. Pompeius invenit in peculiari commentario ipsius manu conpositionem antidoti e II nucibus siccis, item ficis totidem et rutae foliis XX simul tritis, addito salis grano: ei, qui hoc ieiunus sumat, nullum venenum nociturum illo die

(Po pokonaniu wielkiego władcy Mitrydates, Gnejusz Pompejusz odnalazł w jego prywatnej komnacie przepis na antidotum spisany własnoręcznie przez obalonego; brzmiał on co następuje: weź dwa suszone orzechy, dwie figi i dwadzieścia listków ruty, zetrzyj je razem dodając ziarenko soli; jeśli powstałą miksturę zażyje osoba poszcząca otrzyma na dany dzień ochronę przed wszelkimi truciznami. )

Autor powyższego przepisu to niejaki Mitrydates VI Eupator (132 p.n.e. – 63 p.n.e.) , król Pontu, jeden z największych twardzieli swojej epoki o czym świadczy m.in to, że posiadł 25 (słownie – dwadzieścia pięć) języków. Władca, który – wkraczając do Anatolii – zadarł z Rzymem i po czterech wojnach musiał wreszcie (po interwencji wymienianego już Pompejusza) zwiewać do Armenii, do własnego zięcia Tigranesa. Niemniej dyshonor ten nie stanął na przeszkodzie w uzyskaniu językowej nieśmiertelności, w związku z pozostawioną receptą na odtrutkę Anglosasi posiadają – poza antidote (antidotum) - jeszcze inne słowo – mithridate - oznaczające substancję niwelującą działanie trucizn.

Bardziej wnikliwi czytelnicy dostrzegli zapewne coś dziwnego z łacińskim cytatem – jesteśmy przyzwyczajeni używać formułki cum grano salis. Tak mówią książki, (multi)media i autorytety. Nic bardziej mylnego. Pliniusz pisał “addito salis grano” a “cum grano salis” (co znaczy tyle samo – czyli z ziarenkiem soli pochodzi z czasów Średniowiecza).

Najciekawsze jednak wydaje się to, jak wielkie znaczenie dawniej przydawano prawdzie. Zauważmy, że historia tego wyrażenia wskazuje na niemal utożsamianie prawdy z życiem. Antidotum, odtrutka na truciznę, okazało się równoważne lekarstwu na kłamstwo, nieprawdę, fałsz. I nie – nie będzie tu politycznego komentarza…

Comments (12) to “Rezerwa Pliniusza”

  1. Z tego wniosek, że pragmatyzm powstał dużo wcześniej niż go wymyślono :)

    Ale te orzechy to mają być włoskie czy laskowe? Bo chyba sobie sporządzę taką miksturę…

  2. Czyżby kłaniał się “Rome”?

  3. Hoko: Włoskie ale z miksturą wstrzymaj się do następnego wpisu – będzie lepsza, obiecuje.
    Pmk: A też – drugi sezon oglądam już… Nie jest to “Ja, Klaudiusz” ale dobre i Rzym wygląda jak wyglądał ;)

  4. Hoko, czyżbyś obawiał się o swoje życie?

  5. A nie, to tak dla szpanu: zażyje miksturę, potem łyknę cyjanek – i nic mi nie będzie…

  6. Hmm… Może podrzucę kilku osobom linka do tej strony? ;)

  7. Zastanawiam się, jaka bedzie ta ulepszona… coś czuję, że może to być jaki napój miłosny…

  8. Hoko, muszę cię zmartwić…

  9. Ale ja wcale za napojami miłosnymi nie przeadam! :D

  10. Więc ciesz się! :)

  11. Komerski!
    Ponieważ ja nie znam ani angielskiego, ani łaciny, w ogóle nie zrozumiałem związku pomiędzy Trappem, Pliniuszem i Mitrydatesem. Sorry – nie będzie komentarza.

  12. [...] jednym z poprzednich postów przelotnie wspomniałem o angielskim wyrazie mithridate, który znaczy tyle co odtrutka, antidotum. [...]

Post a Comment
*Required
*Required (Never published)